به مناسبت آغاز سال 1389 خورشیدی

چه زود گذشت سال پیش بود؛ همه نشسته بودیم کنار سفره‌ی هفت سین و منتظربودیم تا لحظه‌ی تحویل سال را با نوای دل انگیز همیشگی آغاز کنیم ولی ناگهان صدای اذان بی هنگام همه‌ی ما را دچار بهت کرد و چه نگرانی‌هایی که به دلهامان راه پیدا نکرد.

آیین باستانی نوروز سال‌هاست که بر ما می‌گذرد و به ابزاری تبدیل گشته تا لحظه‌ای از زندگی روزمره و یکنواخت سالیانه‌ی خود بدر آییم. گویا بودش تنها از درد یکنواختی و ماتم است و نبودش افزونی بر یکنواختی و ماتم. تنها آنانکی اعتقاد به این میراث گرانبها دارند در پاسداشت آن حساسیت نشان می‌دهند چرا که معتقدند نوروز تنها میراث باقی مانده از نیاکانمان است.

تاریخ آیین باستانی نوروز به چندین هزار سال پیش زمان جمشید شاه بازمی‌گردد. فروسی در شاهنامه‌اش می‌فرماید:

آغاز فصل بهار زمانی است که بسیاری از تمدن‌ها آن را پاس داشته‌اند. دلیل آن شاید زنده شدن دوباره‌ی طبیعت و بازگشت شور و هیجان به جهان هستی است. اما ایرانیان که هیچ چیزی را مهم‌تر از طبیعت نمی‌دانستند و آن را زایشگر همه جهان می‌دانستند، میلاد را آن به عنوان مبدا تاریخ خود در نظر گرفتند و روزشمار خود را بر پایه‌ی آن نهادند.

گذر سال و تغییر فصل‌ها از همان ابتدا بر بشر ابتدایی معلوم بوده و بشر فهمید که در یک دوره‌ی پیدا دگرگونی منظمی در وضعیت طبیعت روی می‌دهد. ازاینرو سال را به یک دوره‌ی چهار قسمتی تقسیم نمود. ایرانیان هر کدام از این دوره‌ها را نامی نهادند، بهار، تابستان، پاییز و زمستان. این دگرگونی طبیعت در سرزمین‌های میانی ایران زمین نمود بیشتری داشت چرا که به دلیل عرض جغرافیایی خاص این پهنه‌، فصل‌ها به صورتی منظم از پی یکدیگر حرکت می‌کردند. فصل بهار همراه بود با نو شدن و جریان زندگی در طبیعت؛ خورشید ارتفاع بیشتری می‌گرفت و سرمای زمستان جای خود را به گرمای دل انگیز بهار می‌داد. از آنجایی که ایرانیان ارتباطی ژرف با طبیعت داشتند این دگرگونی بزرگ در زندگی طبیعت را به عنوان آغاز سال در نظر گرفتند و هر سال به یمن آن جشنی را به پا داشتند.

اما این آغاز بر چه اساسی است. سالیان سال است که آدمیان با نقشه پهن گشته بر آسمان آشنایند و تمامی ستارگان ایستاده بر گنبد گیتی را شناسایی و به نوشته درآورده‌اند. ایرانیان که از تمدن‌های بزرگ صاحب دانش اخترشناسی در جهان بودند پژوهش‌هایی ژرف‌تر در این گستره‌ی طبیعت انجام دادند و یافته‌های شگرفی را بدست آوردند. یکی از پژوهش‌های آنها مربوط به خرامیدن خورشید در آسمان و رابطه‌ی آن با دگرگونی طبیعت بود. راهوار خرامیدن خورشید که به نام دایره البروج (دایره‌ی برج‌ها) شناخته می‌شد بر 12 ناحیه‌ی یکسان بخش گردیده بود که هر کدام صورتی فلکی از صورت فلکی‌های آسمان را در خود جای داده بودند. سالشمار ایرانیان بر این اصل قرار گرفت که هر کدام از این برج‌های فلکی هماهنگ با هر ماه از سال باشد و آغاز هر ماه همزمان شد با ورود خورشید به هر ناحیه از برج‌ فلکی مربوط به آن ماه. ایده‌ای بسیار اندیشمندانه که بنیان سالنگاری ایرانیان را شکل می‌دهد. بعدها با پیشرفت دانش اخترشناسی مشخص گردید که دایره‌البروج همان مدار چرخش زمین به دور خورشید است و از آنجایی که 23.5 درجه با استوای زمین انحراف دارد فصل‌های سال پدید می‌آیند. به همین دیل است که خورشید بخشی از سال را در ارتفاعی بالاتر و بخشی دیگر را در ارتفاعی پایین‌تر می‌پیماید است.

پس با این گفتگو با آغاز فصل بهار و ماه فروردین، خورشید وارد محدوده‌ی ویژه فروردین ماه می‌گردد که به برج قوچ (حمل)[i] بنام است چرا که صورت فلکی قوچ در این ناحیه قرار گرفته است. ایرانیان دریافته بودند که یک سال، یعنی باز گشت خورشید به طور دقیق به نقطه قبلی خود 365 روز و قدری از روز به طول می‌انجامد. برای اینکه این مقدار از روز موجب جابجایی و اختلاف در روز شماری نگردد، لحظه تحویل سال را بر زمانی ویژه و دگرگون ناپذیر قرار دادند و آن را به عنوان آغاز سال در نظر گرفتند و آن بخش باقیمانده روز را به صورت سال‌های کبیسه چهار ساله و پنج ساله در سالشمار خود گنجاندند که این امر موجب افزایش دقت سالشمار خورشیدی شده است. لحظه‌ی تحویل سال لحظه‌ی گذر خورشید به برج قوچ است و در حقیقت قرار یافتن خورشید جهان تاب در نقطه اعتدال بهاری که به نام نقطه‌ی اول برج قوچ[ii] نیز شناخته می‌شود.

دایره‌البروج با استوای آسمان که همان امتداد استوای زمین در پهنه‌ی آسمان می‌باشد، زاویه‌ای 23.5 درجه می‌سازد. ولی این دو دایره بزرگ در دو نقطه با هم برخورددارند که به دو نقطه اعتدال مشهورند. یکی اعتدال پاییزی است و دیگری اعتدال بهاری. بعدها با پیشرفته شدن دانش اخترشناسی این دونقطه به دقت در آسمان مشخص گردیدند و از آنجایی که نقطه‌ی اعتدال بهاری نقطه‌ای بی‌حرکت در آسمان است، آن را به عنوان مبدا مختصات دستگاه مختصات آسمانی در نظر گرفتند. بنابراین لحظه‌ی تحویل سال ورود خورشید به نقطه‌ی مبدا آسمان و به عبارت دیگر صفر-صفر شدن مختصات خورشید در آسمان است. نکته‌ی بسیار جالب دیگر در سالشمار خورشیدی مبدا گرفتن زمان تحویل سال به عنوان آغاز سال جدید است نه فقط ورود خورشید به برج حمل. گویا دانشمندان ایران باستان از حرکت نقاط اعتدال در فضا آگاهی داشته‌اند. امروزه بر دانشمندان مشخص گردیده که زمین دارای حرکت دیگری است به نام حرکت تقدیمی به این معنا که محور گردش وضعی زمین هر 26000 سال حرکتی مخروط وار به دور خود دارد و موجب می‌گردد که نقاط اعتدال در در پهنه‌ی آسمان جابجا گردند. به همین دلیل است که امروزه دیگر برج قوچ در ناحیه خود قرار ندارد و اگر قرار بود لحظه‌ی آغاز سال بر اساس آن سنیجده شود چه اختلافی که در سالشمار خورشیدی بوجود نمی‌آمد. از همین روی سالشمار خورشیدی با اختلاف 1 روز در هر 3770 سال دقیق‌ترین سالشمار مورد استفاده در جهان می‌باشد و پس از آن سالشمار گریگوری مسیحی است که با اختلاف 1 روز در هر 3330 سال، هم اکنون در کشورهای مسیحی رواج دارد.

بر روی دایره بزرگ برج‌ها علاوه بر نقطه‌ی اعتدال بهاری سه نقطه‌ی دیگر به نام‌های اعتدال پاییزی و انقلاب‌های تابستانی و زمستانی مشخص گردیده‌اند که در روز اول هر فصل، خورشید در آن نقطه قرار می‌یابد. طولانی‌تر در نظر گرفتن فصل‌های گرم نسبت به فصل‌های سرد سال نکته‌ی دیگری است که در سالشمار خورشیدی در نظر گرفته شده است. از آنجایی که خورشید در فصل‌های گرم در فاصله‌ی دورتری از خورشید قرار دارد بنابراین راه درازتری را باید نسبت به فصل‌های سرد سال بپیماید از اینرو فاصله‌ی زمانی میان اعتدال بهاری تا پاییزی بشتر از اعتدال پاییزی تا بهاری است. به همین جهت در سالشمار خورشیدی این مطلب در نظر گرفته شده و با افزایش عده‌ی روز‌های ماه‌های گرم فصل‌ها جای خود را در سالشمار یافته‌اند.

سالشمار خورشیدی اکنون دقیقترین و بی‌نقص‌ترین سالشمار جهان بشمار می‌آید که بخش بزرگ آن حاصل تلاش‌هایی است که حکیم عمر خیام ریاضیدان، اخترشناس و شاعر نامدار پارسی برای ویرایش‌ آن انجام داد. سالشمار خورشیدی سالشماری است آفریده شده بر گوهر طبیعت و همه‌ی جشن‌‌ها و آیین‌هایی که در آن گنجانده شده بوده همگی به خاطر رویدادهای طبیعی بوده‌اند. از اینروست که سالشمار خورشیدی بی‌نظیرترین سالشمار در تاریخ تمدن آدمی می‌باشد.

امسال بعد از سال‌ها، تلاش پارسیان ایران زمین به ثمر نشست و نوروز به عنوان رویداد تاریخی مهم در تاریخ جهان نقش بست. به پیشنهاد امام علی رحمان‌اف رییس جمهور تاجیکستان، عید نوروز سال آینده در پارسه (تخت جمشید) برگزار خواهد گشت.

[i] نام‌های عربی اخترشناسی برجای مانده در دانشنامه‌های اخترشناسی ایران و جهان مربوط به کتاب‌های علمی است که ایرانیان به زبان عربی نگاشته‌اند و همان کتاب‌ها در غرب ترجمه و مطالعه شده است در حالی که تمامی آنها دارای نام‌های پارسی هستند.

[ii] First Point of Aries